• Voorgezet onderwijs

Proeftuin Overijssel nu ook naar de provincie Utrecht

Proeftuin Overijssel is een regeling voor cultuuronderwijs binnen het voortgezet onderwijs, waarin onderzoek centraal staat. De leerlingen bepalen zelf welke onderzoeksvraag ze gaan beantwoorden. Op die manier wordt zo goed mogelijk aangesloten bij de belevingswereld van de jongeren. Het initiatief en de uitvoering van het project ligt bij Rijnbrink. Proeftuin Overijssel is niet onopgemerkt gebleven in de rest van het land: Kunst Centraal heeft het project opgepakt en gaat onder de naam Klasse-labs aan de slag met vmbo scholen in de provincie Utrecht.

Tekst gaat verder onder afbeelding
Publicatiedatum
Afbeelding bij Proeftuin Overijssel nu ook naar de provincie Utrecht
Beeld: Erik Franssen (uit de docu Kiemen met kunst)

Tussen 2018 en 2020 deden 16 Overijsselse scholen mee aan de Proeftuinen. Er deden klassen mee uit zowel het praktijkonderwijs, als het vmbo, havo en vwo. Iedere keer dienden de onderzoeksvragen van de leerlingen als uitgangspunt. Elke Proeftuin werd begeleid door Hovenier (procesbegeleider) Kiki Vos de Wael. Deze kunstprofessional haalt de onderzoeksvraag in een klas op en organiseert en beheert het hele project. Kiki deelde in de zomer van 2019, samen met Merel ten Elzen, senior adviseur cultuureducatie bij Rijnbrink én brein achter Proeftuin Overijssel, de opgedane ervaringen met Mariska de Wit en Irene de Jong van Kunst Centraal. Hun enthousiasme over het project was meteen gewekt.

"Ik begeleid het hele proces: van het contact met de kunstprofessionals tot het regelen van het vervoer. Ik ga overal mee naartoe om te zien wat het met de jongeren doet, want dat is  belangrijk om te kunnen reflecteren. "

- Kiki Vos de Wael, Hovenier van Proeftuin Overijssel

Een experiment

Voor Kiki en Merel was het project een groot experiment. ‘Je weet van tevoren niet waar het naartoe gaat, omdat de leerlingen zelf de richting bepalen’, aldus de Hovenier van het project. ‘Dat maakt zo’n project extra leuk, maar ook heel spannend.’ De uitkomsten van de Proeftuinen waren een aangename verrassing. De onderzoeksvragen van de jongeren waren vaak zo eigenzinnig en uniek, dat het juist een enorme boost gaf aan de initiatiefnemers om er vol voor te gaan.

Driften, spinnen en dansen onder water

Alle 16 scholen kwamen met hele uiteenlopende onderzoeksvragen. Spannende, ontroerende en grappige onderzoeken waren het gevolg. Er was bijvoorbeeld een klas met jongeren die groot fan waren van Max Verstappen. Zij verzonnen de onderzoeksvraag ‘Kun je kunst maken door te driften en spinnen?’. Driften is uit de bocht vliegen en spinnen houdt in dat de auto slipt om vervolgens rondjes te draaien om de eigen as.  

Om deze onderzoeksvraag te kunnen beantwoorden werd stuntman Brian van Vooren van Stuntteam De Beukelaar opgetrommeld, die op een groot terrein in een Amerikaanse politieauto ging driften en spinnen. Achterin de kofferbak van de auto lag een diepe bak met verf en knikkers die per rit een spoor op een canvasdoek maakte. Per rit ontstond zo een ander kunstwerk. Een geluidsman nam alle geluiden op, zoals de ronkende motor en de gillende en lachende jongeren. Daarvan werden naderhand door de jongeren samples gemaakt. De onderzoeksvraag kon dus volmondig met ‘ja’ worden beantwoord.

Een andere school kwam met de onderzoeksvraag ‘Kunnen we het effect van licht, beweging en kleur onder water onderzoeken en daar een film van maken en die in de bioscoop bekijken?’. Dit onderzoek bracht Kiki en Merel bij het Nederlands dansgezelschap Introdans. Samen met Introdans bedachten de jongeren zelf een choreografie. Geheel in kostuums werd de choreografie in een zwembad onder water opgevoerd. De dans werd gefilmd en vertoond in de bioscoop.

Bekijk hieronder de teaser van de documentaire Kiemen met kunst die gemaakt werd over de Proeftuin Overijssel.

Kunst Centraal

De Proeftuinen in Overijssel waren een grote inspiratiebron voor Kunst Centraal uit Utrecht. Ze wilden daar een vergelijkbare aanpak en zo ontstond Klasse-labs voor vmbo scholen in de provincie Utrecht. De opzet van de Klasse-labs wijkt iets af van de Proeftuin Overijssel, maar de essentie blijft hetzelfde: onderzoeksvragen die bedacht worden door de leerlingen zelf beantwoorden samen met kunstenaars en/of culturele instellingen.

Hovenier Kiki heeft de lab-docenten (Utrechtse Hoveniers) mogen inwerken en de Creatieve Denktank (kunstprofessionals die een plan maken rondom de onderzoeksvraag) handvatten mogen meegeven waar ze op kunnen letten als ze de onderzoeksvraag gaan vormgeven. ‘Het inwerken moest vanwege de coronamaatregelen online plaatsvinden, maar dat was geen probleem. Het was een ontzettend gemotiveerde groep mensen’, vertelt Kiki enthousiast. ‘Het is een ontzettend uiteenlopende groep professionals met verschillende achtergronden (zoals beeldend docent, spoken word-docent, theaterdocent etc.) en verschillende ervaringen met het werken met jongeren. Op één klas staan bij de Klasse-labs straks twee lab-docenten die elkaar mooi kunnen aanvullen.’

Hovenier Kiki heeft de lab-docenten meegenomen in het hele proces: hoe krijg je een onderzoeksvraag vanuit de interesses van jongeren boven tafel? Het begint met een klein onderzoek naar de jongeren zelf en de vragen die ze hebben over het leven of over dingen die hen ergeren. In groepjes gaan de jongeren een onderzoeksvraag bedenken. Vanuit de verschillende interessegebieden bedenken ze een vraag die bij hen past. Dingen die op het eerste gezicht ver uit elkaar liggen kunnen in een onderzoeksvraag juist bij elkaar komen. Dat kan weer erg interessante vragen opleveren. Wat heel belangrijk is, is dat de jongeren voelen dat er maar één kans is en dat ze het dus serieus moeten nemen en de Proeftuin met beide handen moeten aanpakken. Zoals met alles begint het ook hier bij een open houding vanuit de docent en oprechte nieuwsgierigheid naar wat de jongeren te zeggen hebben: ze echt serieus nemen. Ook als ze er in het begin misschien helemaal geen zin in hebben. Kiki’s ervaring is dat als de jongeren doorhebben dat het over henzelf gaat, ze enorm betrokken zijn. Vervolgens loopt alles dan vanzelf. 

Eerste Klasse-lab: ‘Kun je kunst maken met lucht?’
Geoffri en Bjorn hadden de primeur! Zij zijn aan de slag gegaan met het eerste Klasse-lab op de Rientjes Mavo in Maarssen. Het was een leuke klas met een enorm betrokken vakdocent. En er werden geweldige onderzoeksvragen bedacht. De leerlingen hadden bij de onderzoeksvragen een Pecha Kucha presentatie voorbereid en gepresenteerd aan de klas. De 'winnende' onderzoeksvraag, die democratisch werd gekozen, werd vervolgens besproken met de Creatieve Denktank.

De winnende onderzoeksvraag was ‘Kun je kunst maken met lucht?’. De klas had er allerlei ideeën  bij. Zo vroegen ze zich bijvoorbeeld af wat er gebeurt als je verf op een canvasdoek doet en de verf verandert met bijvoorbeeld een hogedrukspuit, plantenspuit, bladblazer, föhn, rietje, compressor, etc. Of wat er gebeurt als je zelf in beweging bent en lucht verplaatst door free runnen, fietsen of dans. De Creatieve Denktank met kunstprofessionals uit het culturele veld dachten vervolgens enthousiast op de onderzoeksvraag van de klas door. Vanuit allerlei kunstdisciplines werd de vraag belicht. Er kwamen al snel verscheidene ideeën uit de Creatieve Denktank. Een idee was om muziek af te spelen waardoor de speaker door het geluid gaat trillen. Door fijn zand of verf op deze speaker te leggen ontstaan, afhankelijk van het ritme, bepaalde patronen. Deze ritmische bewegingsdans kun je filmen en zo kun je onderzoeken of je met luchttrilling/beweging kunst kan maken.

In de laatste weken voor de zomer van 2021 gaat het onderzoek op school echt van start. Kiki is ontzettend benieuwd naar de resultaten. ‘Zo ontzettend leuk dat Proeftuin Overijssel een nieuw jasje krijgt door de Klasse-labs in Utrecht en ontzettend leerzaam om ervaringen uit te wisselen.’ Voor Kiki was het erg inspirerend om de Proeftuin Overijssel vanuit een andere aanpak te ervaren. ‘In Utrecht gaan ze werken met twee lab-docenten waar ik alles als Hovenier in mijn eentje doe. Twee paar ogen zien meer dan één, én je kunt elkaar aanvullen. Maar het loslaten en overlaten aan de Creatieve Denktank lijkt mij wel heel lastig.’ Volgens Kiki is het vooral heel erg van belang dat je dan goed duidelijk maakt wat de jongeren zelf echt belangrijk vinden. ‘Dat is essentieel voor het slagen van dit project.’

Lees hier meer over de Proeftuin Overijssel en hoe jouw school mee kan doen!

Hier een of meerdere adviseurs